De afgelopen jaren heeft wetenschappelijk onderzoek, vooral uit de VS, nieuw licht geworpen op de verscheidenheid aan sensorische profielen bij kinderen en hun invloed op gedrag, emoties en leervermogen. Het sensorisch profiel verwijst naar de individuele manier waarop een kind prikkels verwerkt (tast, zicht, gehoor, geur, smaak, en ook proprioceptie en evenwicht).
Beoordeling van het sensorisch profiel: hoe gaat dat?
De beoordeling van het sensorisch profiel bij baby’s en jonge kinderen is een uitgebreid proces, gebaseerd op observatie van het gedrag van het kind, vragenlijsten die de ouders invullen en gespecialiseerde tests door therapeuten in sensorische integratie. Een goede beoordeling maakt duidelijk hoe een kind zintuiglijke prikkels verwerkt en in welke mate die het kind stress kunnen bezorgen, kunnen kalmeren of tot actie kunnen aanzetten.
Instrumenten om het sensorisch profiel te beoordelen
-
Vragenlijsten en formulieren: bijvoorbeeld het Sensory Profile™, ontwikkeld door Dunn (2014), waarmee je kunt beoordelen hoe een kind reageert op prikkels (tast, geluid, beweging, geur, smaak) en hoe die reacties zijn dagelijks functioneren beïnvloeden.
-
Gedragsobservatie: therapeuten observeren hoe een kind reageert in verschillende situaties. Dat kan gaan om reacties op harde geluiden, fel licht, aanraking, temperatuurwisselingen enz.
-
Neurologische tests: bij baby’s worden ze minder vaak gebruikt, maar bij oudere kinderen kunnen neurologische tests worden gedaan die helpen het vermogen tot sensorische verwerking op neurologisch niveau te bepalen.
Het sensorisch profiel en het gedrag van je kind
Het sensorisch profiel hangt direct samen met het gedrag van een kind, omdat de manier waarop het prikkels waarneemt een enorme invloed heeft op zijn emotionele, lichamelijke en sociale reacties.
-
Bij sensorische overgevoeligheid: kinderen die heel gevoelig zijn voor prikkels (bijv. harde geluiden, texturen, geuren) kunnen reageren met boosheid, huilen of woede, of bepaalde situaties uit de weg gaan. Zulke kinderen kunnen moeite hebben met lawaaierige, drukke plekken, zoals winkels of spelen met leeftijdsgenootjes.
-
Bij sensorische ondergevoeligheid: kinderen die weinig gevoelig zijn voor prikkels, reageren soms niet op verontrustende signalen uit de omgeving, zoals brandwonden, botsingen of te fel licht. Vaak hebben deze kinderen moeite om risico’s in te schatten of op gevaar te reageren.
Hoe kan het sensorisch profiel je opvoedingsstijl bepalen?
Als je het sensorisch profiel van je kind kent, kun je je opvoedingsstijl aanpassen om de ontwikkeling en de emotionele behoeften van je kind zo goed mogelijk te ondersteunen. Een opvoedingsstijl is niet alleen het resultaat van de persoonlijke overtuigingen van ouders, maar ook een reactie op de sensorische behoeften van het kind.
Ouders van kinderen met sensorische overgevoeligheid kunnen hun energie richten op een opvoeding die draait om zachtheid en begrip voor de behoeften van het kind. Zo kan dat eruitzien:
-
Prikkels verzachten: zorgen voor een rustige omgeving, minder lawaai, licht of drukte. Ouders kunnen situaties vermijden die sensorisch te intens zijn, bijv. spelen op lawaaierige plekken.
-
Structuur en routine: kinderen die heel gevoelig zijn voor prikkels, voelen zich vaak veiliger met een duidelijke routine. Dankzij vaste rituelen en rustige ochtenden heeft het kind minder last van stress.
-
Hulp bij emotieregulatie: kinderen helpen hun emoties te leren reguleren en hun reactie op moeilijke prikkels uit te stellen. Dat kan met ontspanningstechnieken of met een plek waar het kind tot rust kan komen als het zich overweldigd voelt.
Kinderen met een lage sensorische gevoeligheid hebben juist een aanpak nodig die hun zintuigen helpt ‘wakker te maken’, zodat ze goed kunnen reageren op de prikkels om hen heen:
-
Meer prikkels: het kind toegang geven tot allerlei zintuiglijke ervaringen (bijv. water, verschillende texturen, geluiden, beweging) in een veilige en gecontroleerde omgeving.
-
Beweging stimuleren: kinderen die minder gevoelig zijn voor aanraking, kunnen baat hebben bij meer bewegingsspelletjes, die hen helpen hun lichaamscoördinatie te ontwikkelen.
-
Interacties volgen: in zulke gevallen is het belangrijk het kind niet te ontmoedigen in sociale interacties, maar eerder de intensiteit aan te passen, zodat het zich niet overweldigd of in de war voelt.
Reageren op moeilijk gedrag
Sensorische profielen helpen ook begrijpen waarom sommige kinderen moeilijk gedrag laten zien (bijv. opstandigheid, terugtrekken). Een kind dat overgevoelig is voor aanraking kan bijvoorbeeld overdreven agressief reageren op een aanraking als het niet begrijpt dat een gebaar vriendelijk bedoeld is. In zo’n geval is een opvoeding die inzet op betere communicatie en positieve interacties essentieel.
Is het sensorisch profiel erfelijk?
Ja, het sensorisch profiel is deels erfelijk, al is die overerving complex en kunnen zowel genetische factoren als invloeden uit de omgeving een rol spelen. In onderzoek uit 2023 gaven Dunn en haar team aan dat genen invloed kunnen hebben op de manier waarop het brein zintuiglijke prikkels verwerkt, maar dat ook omgevingsfactoren, zoals de interactie met verzorgers en ervaringen in de vroege kindertijd, belangrijk zijn bij de vorming van het sensorisch profiel.
Voorbeelden van overerving van het sensorisch profiel:
-
Kinderen van ouders met een hoge sensorische gevoeligheid kunnen ook sterker reageren op prikkels (bijv. ruis, te fel licht).
-
Kinderen van ouders met een lage gevoeligheid kunnen juist moeite hebben om zintuiglijke prikkels te herkennen en minder gevoelig zijn voor prikkels.
Nu sensorische problemen bij kinderen steeds vaker worden vastgesteld, is het goed om te onthouden dat elk kind de wereld op zijn eigen manier waarneemt, en dat begrip voor zijn sensorische behoeften de sleutel is tot succes in opvoeding en onderwijs.